พระอภัยมณีนับแต่อายุได้15ปีและออกเดินทางไปศึกษาวิชาความรู้เช่นเดียวกับเจ้าชายในวรรณคดีไทยอื่นๆ

แต่วิชาที่พระอภัยมณีไปศึกษามา มิใช่วิทยาอาคมหรือความรู้เกี่ยวกับการปกครองบ้านเมืองกลับเป็นวิชาดนตรีคือ การเป่าปี่

ทำให้พระบิดากริ้วมากจนขับไล่ออกจากเมือง การผจญภัยของพระอภัยมณีก็เริ่มขึ้นนับแต่นั้น เขากับน้องชายคือศรีสุวรรณ

ระเหเร่ร่อนไปจนเจอกับสามพราหมณ์ถูกนางผีเสื้อสมุทรจับตัวไปมีบุตรชายชื่อสินสมุทรพ่อเงือกแม่เงือกช่วยพาหนีไป

ยังเกาะแก้วพิศดารเขามีบุตรกับอมนุษย์อีกครั้งคือกับนางเงือกได้บุตรชายชื่อสุดสาครต่อมาพระอภัยมณีได้

รับความช่วยเหลือจากเจ้ากรุงผลึกและรักกันกับลูกสาวของเจ้ากรุงคือนางสุวรรณมาลีแต่นางมีคู่หมั้นแล้วกับชาวต่างชาติ

แห่งเกาะลังกาความขัดแย้งนี้ทำให้เกิดสงครามใหญ่ระหว่างกรุงผลึกกับกรุงลังกาเป็นเวลานานหลายปีแต่ในที่สุดสงคราม

ก็ยุติลงได้เมื่อนางละเวงวัณฬาลูกสาวเจ้ากรุงลังกาซึ่งต่อมาได้เป็นเจ้าเมืองสาวสวย ตกหลุมรักกับพระอภัยมณีเสียเอง

หลังสงคราม พระอภัยมณีปลงได้กับความไม่แน่นอนของโลกมนุษย์และออกบวช โดยมีภรรยามนุษย์ทั้งสองคนคือ

นางสุวรรณมาลีกับนางละเวงออกบวชด้วย